Lúc gần 15 giờ, ngày 25 tháng Chín vừa qua, Đức Thánh cha Lêô XIV đã từ Tòa Sứ thần Tòa Thánh ở thủ đô Paris, đến viếng thăm tại trụ sở của tổ chức Liên Hiệp Quốc về Giáo dục, Khoa học và Văn hóa, gọi tắt là UNESCO, có trụ sở tại Paris.
G. Trần Đức Anh, O.P. | RVA
Đến nơi, Đức Thánh cha đã được ông Tổng giám đốc Khaled Ahmed El-Enany, người Ai Cập, đón tiếp nồng nhiệt, và hướng dẫn viếng thăm cơ sở và hàng trăm nhân viên đang phục vụ tại đây.
Tổ chức UNESCO
Tổ chức này được thành lập theo Công ước London, ký ngày 16 tháng Mười Một năm 1945 và có hiệu lực ngày 04 tháng Mười Một năm 1946, ra đời từ nhận thức chung rằng những thỏa thuận chính trị và kinh tế không đủ để xây dựng một nền hòa bình lâu dài, và rằng nền hòa bình ấy phải được đặt nền tảng trên giáo dục, khoa học, văn hóa và sự hợp tác giữa các quốc gia, nhằm bảo đảm sự tôn trọng phổ quát đối với công lý, luật pháp, các quyền con người và những quyền tự do căn bản mà Hiến chương Liên Hiệp Quốc công nhận cho tất cả các dân tộc, không phân biệt chủng tộc, giới tính, ngôn ngữ hay tôn giáo.
Sau những hành động tàn bạo và tổn thất khổng lồ về nhân mạng do các cuộc xung đột thế giới trong nửa đầu thế kỷ XX gây ra, các quốc gia thành viên Liên Hiệp Quốc đã muốn mở đầu phần lời nói đầu của văn kiện thành lập UNESCO bằng lời khẳng định sau:
“Chính phủ các quốc gia thành viên của Công ước này, nhân danh các dân tộc của mình, tuyên bố rằng: vì chiến tranh bắt nguồn từ tâm trí con người, nên cũng chính trong tâm trí con người mà phải xây dựng những thành trì bảo vệ hòa bình.”
Việc bảo vệ đa dạng sinh học, ứng phó với trí tuệ nhân tạo, nâng cao chất lượng giáo dục, bảo tồn di sản văn hóa và bảo đảm khả năng tiếp cận những thông tin đáng tin cậy chỉ là một vài ví dụ về công việc mà UNESCO thực hiện cùng với 194 quốc gia thành viên và 12 thành viên liên kết.
Đặc biệt quan trọng là việc xác định, bảo vệ, gìn giữ và truyền lại cho các thế hệ tương lai di sản văn hóa và thiên nhiên của toàn thế giới. Các cơ quan của UNESCO gồm:
- Đại hội đồng, quy tụ tất cả các quốc gia thành viên hai năm một lần và xác định những định hướng chung cũng như ngân sách của Tổ chức;
- Hội đồng Chấp hành, một cơ quan có thành phần thu hẹp do Đại hội đồng bầu ra, có nhiệm vụ giám sát việc thực hiện các quyết định của Đại hội đồng;
- Ban Thư ký, đứng đầu là Tổng giám đốc, có nhiệm vụ xây dựng chương trình hoạt động của UNESCO.
Đức Thánh cha tại UNESCO
Khi Đức Thánh cha đến tòa nhà danh dự, ngài được Tổng giám đốc UNESCO, ông Khaled Ahmed El-Enany Ali Ezz, người Ai Cập và Quan sát viên Thường trực của Tòa Thánh tại UNESCO, Đức ông Roberto Campisi, đón tiếp.
Sau đó, tại Đại sảnh đường, Đức Thánh cha chào Chủ tịch Đại hội đồng, Chủ tịch Hội đồng Chấp hành, Phó Tổng giám đốc và Phó Tổng giám đốc phụ trách ưu tiên châu Phi.
Sau khi chụp một số hình ảnh chính thức, tại Thư viện diễn ra cuộc gặp song phương giữa Tổng Giám đốc và Đức Thánh cha, với sự hiện diện của Phó Tổng giám đốc, các Phó Tổng giám đốc, đoàn tùy tùng Giáo hoàng và Quan sát viên Thường trực.
Khi tiến vào Hội trường, Đức Thánh cha được đại diện 194 thành viên UNESCO nồng nhiệt chào mừng.
Diễn từ của Đức Thánh cha
Trong diễn từ bằng tiếng Pháp và tiếng Anh tại trụ sở UNESCO, Đức Thánh cha nhấn mạnh sứ mạng chung của cộng đồng quốc tế là xây dựng một thế giới công bằng, trong đó giáo dục, khoa học và văn hóa được sử dụng để củng cố hòa bình, an ninh, công lý, nhân quyền và các quyền tự do căn bản. Đức Thánh cha nhìn nhận UNESCO như một nơi các dân tộc, ngôn ngữ và nền văn hóa khác nhau gặp gỡ để hợp tác vì lợi ích của toàn thể gia đình nhân loại. Theo ngài, hợp tác quốc tế chỉ thực sự có ý nghĩa khi hướng đến một không gian trong đó mọi dân tộc đều có thể phát triển trong hòa bình.
Đức Giáo hoàng nhắc đến sự hiện diện lâu dài của Tòa Thánh tại UNESCO và cho rằng nền tảng của sự hợp tác ấy là niềm xác tín về phẩm giá bất khả xâm phạm của mỗi con người. Con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa, vì thế việc tôn trọng và bảo vệ phẩm giá con người phải là trung tâm của mọi hoạt động giáo dục, khoa học và văn hóa. Đức Thánh cha coi UNESCO là một đối tác quan trọng trong việc phục vụ công ích và thúc đẩy một sự phát triển đích thực, nghĩa là sự phát triển hướng đến “toàn thể con người và mọi người”, chứ không chỉ đến tăng trưởng vật chất hay lợi ích của một bộ phận xã hội.
Một trọng tâm lớn của bài diễn văn là vai trò của văn hóa và giáo dục. Đức Giáo hoàng nhắc lại tư tưởng của thánh Gioan Phaolô II rằng con người sống một đời sống thực sự nhân bản nhờ văn hóa. Văn hóa không đơn thuần là kiến thức hay sản phẩm nghệ thuật, mà là cách con người hiểu chính mình, thế giới và ý nghĩa của những gì mình làm. Vì vậy, UNESCO không chỉ nên được nhìn như một tổ chức quốc tế mà còn như nơi nhân loại suy tư về lịch sử, hiện tại và tương lai của chính mình. Giáo dục, khoa học và văn hóa không thể được thúc đẩy một cách đầy đủ nếu không đồng thời quan tâm đến sự sống và phẩm giá của con người.
Đức Giáo hoàng đề cao kinh nghiệm lâu đời của Giáo hội Công giáo trong lĩnh vực giáo dục, qua các trường học và đại học được xây dựng tại nhiều nơi, kể cả những vùng nghèo và xa xôi. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là những công trình giáo dục mà còn là quan niệm về con người đứng phía sau việc giáo dục. Một nền giáo dục hoàn chỉnh không thể chỉ giúp con người “có nhiều hơn”, mà phải giúp họ “trở nên nhiều hơn”, nghĩa là phát triển toàn diện, biết đặt câu hỏi về ý nghĩa của cuộc sống và nhận ra chiều kích sâu xa của phẩm giá con người.
Từ đó, Đức Giáo hoàng đặt ra câu hỏi nền tảng: “Con người là gì?” Theo ngài, mỗi thế hệ đều phải đối diện lại với câu hỏi này, đặc biệt trước những thảm họa và bất công vẫn tiếp diễn. Ngài trình bày ba chiều kích căn bản của thân phận con người.
Trước hết, con người là người được thụ thai và sinh ra, nghĩa là mỗi người đều là một người con. Không ai tự chọn cha mẹ, thời điểm hay nơi mình sinh ra. Vì vậy, ngay từ nguồn gốc, tất cả con người đã có một mối liên hệ căn bản với nhau: chúng ta là anh chị em. Gia đình là nguồn gốc của sự sống và là môi trường giáo dục đầu tiên. Thứ hai, con người sinh ra trong tình trạng yếu đuối và cần đến người khác. Trẻ sơ sinh cần thức ăn, lời nói, sự chăm sóc và tình yêu. Khi trưởng thành, con người dễ quên đi sự mong manh căn bản ấy, và sự quên lãng có thể dẫn đến việc người nghèo và người yếu thế bị khai thác, loại bỏ hoặc đối xử như hàng hóa. Thứ ba, con người có khả năng phát triển và tự do, nhưng sự tự do chỉ thực sự đẹp khi hướng về điều thiện và sự thật; nếu biến thành tùy tiện, bạo lực hoặc khát vọng quyền lực, tự do sẽ bị biến dạng.
Từ quan niệm đó, Đức Giáo hoàng xem chiến tranh là một trong những biểu hiện khủng khiếp nhất của việc con người sử dụng khả năng của mình để hủy diệt. Khoa học và trí tuệ vốn có thể phục vụ sự sống, nhưng nếu bị tách khỏi sự khôn ngoan và đạo đức, chúng có thể trở thành công cụ giết chóc. Ngài nhắc lại lời mở đầu của Hiến chương UNESCO: vì chiến tranh bắt đầu trong tâm trí con người, nên chính trong tâm trí con người phải xây dựng những nền tảng bảo vệ hòa bình. Hòa bình không thể chỉ dựa trên các hiệp ước hay sự cân bằng lợi ích; nó cần được xây dựng trên công lý và một ý chí ngay chính, biết nhìn nhận người khác như một người anh chị em.
Đức Giáo hoàng đặc biệt quan tâm đến khoa học và công nghệ hiện đại, nhất là trí tuệ nhân tạo. Ngài cảnh báo rằng các công nghệ mới phải luôn phục vụ con người thay vì trở thành công cụ thống trị hay gây bất công. Con người ngày càng giao nhiều công việc cho máy móc, thậm chí gọi một số hệ thống máy tính là “trí tuệ”. Tuy nhiên, nghịch lý là trong khi máy móc được gán cho khả năng “thông minh”, con người lại có nguy cơ bị đánh giá chỉ dựa trên hiệu quả và năng suất. Những ai không còn được xem là hữu ích hoặc sản xuất được có thể bị xã hội loại bỏ. Đức Giáo hoàng nhấn mạnh rằng phẩm giá con người không mất đi vì bệnh tật, đau khổ, tuổi già hay sự suy giảm khả năng hoạt động; con người cần được chăm sóc trong mọi giai đoạn của cuộc đời.
Để diễn tả hai cách xây dựng xã hội, Đức Giáo hoàng sử dụng hình ảnh Tháp Babel và Lễ Hiện Xuống (Pentecost). Babel tượng trưng cho một sự thống nhất bị áp đặt bằng quyền lực. Khi quyền lực muốn thống trị tất cả, nó cuối cùng tạo ra áp bức, bất công, bóc lột và chia rẽ. Ngài liên hệ hình ảnh này với một dạng toàn cầu hóa thiếu tình huynh đệ, chủ nghĩa thực dân tài chính, những áp đặt ý thức hệ và các mối quan hệ chỉ còn là giao dịch. Công nghệ truyền thông có thể kết nối con người tức thời, nhưng sự kết nối ấy không nhất thiết tạo ra tình liên đới: thông tin có thể nhiều hơn nhưng chưa chắc đúng hơn, và truyền thông nhanh hơn chưa chắc tạo ra sự khôn ngoan hơn.
Trái lại, Lễ Chúa Thánh Thần Hiện Xuống tượng trưng cho sự hiệp nhất không xóa bỏ khác biệt. Mỗi người nghe được thông điệp trong ngôn ngữ của mình, nhưng chính sự đa dạng lại trở thành một nguồn phong phú cho sự hòa hợp. Theo Đức Giáo hoàng, sự hiệp nhất đích thực không phải là bắt mọi người giống nhau, mà là tôn trọng lịch sử, văn hóa và căn tính riêng của từng dân tộc trong một cộng đồng rộng lớn hơn. Hòa bình vì thế không phải là sự đồng nhất cưỡng bức mà là khả năng cùng sống, cùng đối thoại và cùng hướng đến một sự thật chung.
Một vấn đề quan trọng khác là sự thật trong giáo dục và truyền thông. Đức Giáo hoàng cho rằng sự thật là điều kiện của tự do. Nếu không có sự thật, ngôn ngữ có thể bị thao túng bởi bạo lực, quyền lực và lợi ích. Khoa học cũng có thể mất ý nghĩa nếu bị tách khỏi đạo đức. Vì vậy, ngài đặc biệt kêu gọi bảo vệ trẻ em và người trẻ trong thời đại kỹ thuật số, không để sự dễ tổn thương của họ trở thành cơ hội cho việc khai thác. Công nghệ cần giúp họ học hỏi, trưởng thành và xây dựng các mối quan hệ, đồng thời bảo vệ khả năng suy nghĩ và phân định độc lập. Ngài đánh giá tích cực chương trình “Media and Information Literacy” của UNESCO nhằm thúc đẩy việc sử dụng có trách nhiệm các phương tiện truyền thông và công cụ kỹ thuật số.
Đức Giáo hoàng cũng liên kết việc chăm sóc con người với việc chăm sóc môi trường. Con người không thể được hiểu tách rời khỏi thân xác, tâm hồn, các mối quan hệ, xã hội và môi trường tự nhiên. Vì thế, chăm sóc trái đất cũng là chăm sóc con người. Tiêu chuẩn để đánh giá một xã hội tôn trọng phẩm giá con người chính là cách xã hội ấy đối xử với những người yếu thế nhất: trẻ em, thai nhi, người khuyết tật, người cao tuổi, người di cư, người tị nạn và những người bị coi là không còn năng suất. Theo ngài, cuộc khủng hoảng sinh thái đồng thời là một cuộc khủng hoảng về quan niệm con người.
Sau cùng, Đức Giáo hoàng kêu gọi củng cố niềm tin vào hợp tác quốc tế. Các tổ chức quốc tế đang phải đối diện nhiều khó khăn và đôi khi bị xem là thiếu hiệu quả, nhưng đối thoại không nên bị coi là trở ngại. Trái lại, đối thoại là cơ hội để các dân tộc tìm kiếm điều tốt đẹp chung. Ngài mời gọi UNESCO tiếp tục xây dựng sự hiểu biết giữa các quốc gia thông qua đối thoại văn hóa, giáo dục và khoa học. Đây không phải là một sự lạc quan ngây thơ, mà là niềm hy vọng rằng điều thiện vẫn luôn có thể thực hiện được.
Đức Giáo hoàng kết luận bằng việc nhấn mạnh vai trò của các truyền thống tôn giáo trong việc giúp con người đặt những câu hỏi sâu xa về nguồn gốc, mục đích và ý nghĩa của sự sống. Khi các dân tộc cùng tìm kiếm ý nghĩa và nhìn nhận mình là con cái của cùng một Thiên Chúa, sự đa dạng văn hóa không còn dẫn đến Babel, nhưng có thể trở thành con đường dẫn đến hòa bình và tình huynh đệ. Ngài đặc biệt trao thông điệp cho thế hệ trẻ, những người sẽ đánh giá thành quả của thế hệ hôm nay, và cầu chúc các dân tộc tiếp tục xây dựng hòa bình bằng cách nuôi dưỡng khoa học, nghệ thuật, giáo dục, văn hóa và sự tôn trọng phẩm giá của mọi con người.
Tư tưởng xuyên suốt của bài diễn văn là: nhân loại chỉ có thể xây dựng một tương lai hòa bình khi đặt con người và phẩm giá của mỗi người ở trung tâm. Giáo dục phải giúp con người hiểu mình và tìm kiếm sự thật; khoa học phải phục vụ sự sống; công nghệ phải phục vụ con người chứ không thống trị con người; văn hóa phải tạo ra đối thoại thay vì chia rẽ; và các quốc gia phải hợp tác trên nền tảng công lý, sự thật, tình huynh đệ và niềm hy vọng. UNESCO, theo Đức Giáo hoàng, có thể góp phần quan trọng vào sứ mạng ấy bằng cách biến giáo dục, khoa học và văn hóa thành những phương tiện xây dựng hòa bình cho toàn thể gia đình nhân loại.
Sau diễn văn trên đây, trước khi rời trụ sở UNESCO, Đức Thánh cha còn chào thăm một số đại diện các nhân viên của tổ chức quốc tế này, và ngài dùng xe Papamobile để tiến về Nhà thờ Đức Bà Paris, cách đó năm cây số. Dọc đường rất đông tín hữu và dân chúng hân hoàn chào đón ngài.
Trực tiếp
