Ký kết và công bố “Tuyên ngôn Roma”: Cam kết về vũ khí hạt nhân và trí tuệ nhân tạo

Hôm 16 tháng Bảy vừa qua, sau khi kết thúc hai ngày họp tại khu vực Borgo Laudato Si’ ở Castel Gandolfo, một số nhân vật được Giải Nobel, cùng với các cựu quốc trưởng và thủ tướng chính phủ, các chuyên gia và nhà khoa học lớn quốc tế, các nhà lãnh đạo tôn giáo đã đến Tòa thị chính Roma để ký kết và công bố tuyên ngôn chứa đựng những quyết tâm về vũ khí hạt nhân và trí tuệ nhân tạo.

G. Trần Đức Anh, O.P. | RVA

Nội dung tuyên ngôn

“Nhân loại đang đứng trước một thời khắc mang tính quyết định trong lịch sử của mình.” Đó là lời mở đầu của “Tuyên ngôn Roma nhắm tới một nền hòa bình không vũ trang và có sức giải trừ vũ trang trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, vũ khí hạt nhân và vũ khí tự động, các giao thức kỹ thuật số mới và các mô hình phát triển kỹ thuật số mới nổi”.

Tuyên ngôn nhận định rằng nhân loại đang phải đối diện với “một thách thức chưa từng có”, đòi hỏi sự quan tâm của tất cả mọi người, vì trí tuệ nhân tạo, tuy mang lại nhiều cơ hội to lớn nhưng cũng có khả năng gây ra tình trạng mất việc làm trên quy mô lớn và làm gia tăng sự cạnh tranh kinh tế giữa các cường quốc hạt nhân.

Nếu quyền kiểm soát trí tuệ nhân tạo chỉ tập trung trong tay một số ít quốc gia và các tập đoàn lớn, công nghệ này có thể tạo ra những bất cân xứng sâu đậm về quyền lực. Đồng thời, với tốc độ phát triển chưa từng có, trí tuệ nhân tạo được dự báo sẽ làm thay đổi sâu rộng các lĩnh vực kinh tế, quân sự và xã hội.

Bản tuyên ngôn cũng nhấn mạnh rằng cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân đang diễn ra song song với một cuộc chạy đua trí tuệ nhân tạo nguy hiểm không kém. Vì vậy, hưởng ứng lời mời gọi của Đức Giáo hoàng Lêô XIV về việc xây dựng “một nền hòa bình không vũ trang và có sức giải trừ vũ trang”, các bên ký kết khẳng định bác bỏ quan niệm cho rằng an ninh phải được xây dựng trên nỗi sợ hãi, sự thống trị, đe dọa và hủy diệt lẫn nhau.

Vì lợi ích của nhân loại

Trong sáu điểm của bản tuyên ngôn, các bên kêu gọi “ngăn chặn cuộc chạy đua vũ trang tiếp theo, cả trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo lẫn vũ khí hạt nhân, trước khi chính chúng định hình diện mạo của thế kỷ tới.”

Tuyên ngôn cũng đưa ra lời kêu gọi mạnh mẽ đối với các nhà phát triển hệ thống trí tuệ nhân tạo, yêu cầu họ hoạt động vì lợi ích của nhân loại, trên cơ sở tôn trọng luật pháp quốc tế và các quyền con người. Từ đó, các tổ chức và chính phủ được kêu gọi giám sát chặt chẽ các quy trình hoàn toàn tự động trong các hệ thống trí tuệ nhân tạo.

Một hiệp ước quốc tế về các hệ thống kiểm soát trí tuệ nhân tạo

Tuyên ngôn nhấn mạnh: “Quyết định cuối cùng về việc sử dụng vũ khí hạt nhân không bao giờ được giao cho một hệ thống tự động.” Do đó, các bên kêu gọi thông qua một hiệp ước quốc tế cấm việc tích hợp trí tuệ nhân tạo một cách thiếu trách nhiệm vào các hệ thống chỉ huy, kiểm soát và phóng vũ khí hạt nhân, đồng thời bảo đảm rằng quyền kiểm soát thực sự và có ý nghĩa của con người luôn được duy trì. Mục tiêu là ngăn chặn việc trí tuệ nhân tạo bị sử dụng với mục đích xấu trong các hoạt động mạng và các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng hạt nhân. Tuyên ngôn khẳng định: “Chúng tôi thúc đẩy việc phát triển và sử dụng trí tuệ nhân tạo một cách có trách nhiệm nhằm nâng cao phúc lợi của con người, thúc đẩy tiến bộ khoa học và y học, bảo vệ môi trường, tăng cường khả năng chống chịu của các xã hội, đồng thời thúc đẩy hòa bình, phát triển bền vững và lợi ích chung.”

Xây dựng một tài sản kỹ thuật số chung

Những điểm cuối của bản tuyên ngôn đề cập đến sự cần thiết phải “xây dựng các cơ chế thể chế mới hướng tới một nền quản trị toàn cầu đối với trí tuệ nhân tạo, đồng thời tạo điều kiện để trong tương lai triển khai các sáng kiến quản trị toàn cầu trong lĩnh vực này.”

Tuyên ngôn ủng hộ các sáng kiến lấy cảm hứng từ Thông điệp “Magnifica Humanitas” của Đức Giáo hoàng Lêô XIV, đồng thời bày tỏ sự ủng hộ đối với Hội đồng Khoa học Quốc tế Độc lập của Liên Hợp Quốc về Trí tuệ Nhân tạo. Các bên ký kết kêu gọi xây dựng “một tài sản kỹ thuật số chung” (digital commons) nhằm thúc đẩy việc thu thập và chia sẻ các dữ liệu cần thiết để tăng cường hiểu biết và hỗ trợ các hành động hiệu quả liên quan đến vũ khí hạt nhân và trí tuệ nhân tạo. Tuyên ngôn nhấn mạnh rằng thế giới hiện đang đối mặt với nhiều mối đe dọa có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, trong khi hậu quả của chúng thường đổ lên những người không có khả năng tiếp cận hoặc kiểm soát các công nghệ tạo ra những mối đe dọa đó.  

Giải trừ vũ khí hạt nhân

Trong phần kết luận, Tuyên ngôn khẩn thiết kêu gọi khởi động các cuộc đàm phán nhằm tiến tới việc loại bỏ hoàn toàn, có thể kiểm chứng và không thể đảo ngược các loại vũ khí hạt nhân. Các bên tái khẳng định những cam kết đã được xác lập trong Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT) và Hiệp ước Cấm Vũ khí Hạt nhân (TPNW). Từ đó, các quốc gia được kêu gọi chấm dứt cuộc chạy đua vũ trang thông qua đàm phán và thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ đã cam kết. Tuyên ngôn viết: “Các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân phải thúc đẩy các chính sách và học thuyết quốc phòng nhằm từng bước giảm vai trò của các loại vũ khí này, tăng cường ổn định chiến lược và giảm thiểu nguy cơ sử dụng vũ khí hạt nhân trước cũng như nguy cơ xảy ra một cuộc chiến tranh với những hậu quả thảm khốc.” Cuối cùng, các bên ký kết nhấn mạnh: “Điều đang bị đặt cược chính là sự sống còn của chúng ta và của các thế hệ tương lai.”

(Vatican News 16-7-2026)