Tương quan giữa Vatican và Do Thái giáo kể từ ngày 07 tháng Mười năm 2023 rơi vào khủng hoảng

Theo hãng tin Công Giáo Kathpress của Áo, truyền đi ngày 04 tháng Mười vừa qua, trong vài thập niên qua, hầu như không có sự kiện nào gây tổn hại cho mối quan hệ giữa Do Thái giáo và Vatican nhiều như biến cố thảm sát ngày 07 tháng Mười năm 2023 và những hệ quả của nó. Hàng ngàn người Israel bị lực lượng Hamas gây nên các cuộc tấn công và tàn sát của Israel tại Gaza.

Phúc Nhạc | RVA

Theo các con số chính thức do các giới chức y tế địa phương xác nhận, đã có khoảng 72 ngàn người chết tại Gaza.

Mọi chuyện bắt đầu từ phản ứng của các đại diện Kitô giáo tại Trung Đông, trong đó một số người bị cho là đã đồng cảm một chiều với phía người Palestine. Theo quan điểm của chính phủ Israel tại Jerusalem, họ đã không lên án đủ rõ ràng các vụ thảm sát người dân Israel do Hamas thực hiện.

Trong những tháng tiếp theo, các đại diện Kitô giáo - trong đó có cả những đại diện Công giáo - nhiều lần bày tỏ tình liên đới với người dân đang đau khổ tại Dải Gaza. Tuy nhiên, theo phía Israel, họ lại không thể hiện một sự lên án rõ ràng tương tự đối với hành động khủng bố ngày 07 tháng Mười, vốn là nguyên nhân khởi đầu cuộc chiến.

“Những dấu hiệu của một cuộc diệt chủng”

Đức Giáo hoàng Phanxicô, người hằng ngày điện thoại cho cha sở giáo xứ Công giáo duy nhất tại Gaza, đã viết lời tựa cho một cuốn sách vào năm 2024 với những câu khiến phía Israel hết sức lo ngại. Trong đó có viết: “Theo quan điểm của một số chuyên gia, những gì đang diễn ra tại Gaza mang những dấu hiệu của một cuộc diệt chủng”.

Sau cùng, cáo buộc Israel phạm tội diệt chủng đã được nói ra một cách công khai vào cuối tháng Năm năm 2024 tại một sự kiện văn hóa diễn ra ở tiền sảnh Đền thờ Thánh Phêrô - dù chỉ do một diễn giả khách mời nổi tiếng, Tawakkol Karman, đến từ Yemen. Đại sứ quán Israel bên cạnh Tòa Thánh lập tức phản đối.

Một lần nữa, người ta nhận thấy rằng Israel và Do Thái giáo cũng khó có thể tách rời nhau, cũng như Vatican và Giáo hội Công giáo không thể tách rời. Và vì thế, bên cạnh những căng thẳng trên lĩnh vực chính trị - ngoại giao, kể từ đó trong cuộc đối thoại giữa hai cộng đồng tôn giáo cũng không còn có nhiều điều đáng mừng.

Hội nghị tại Đại học Giáo hoàng Gregoriana bị phủ bóng bởi các sự kiện

Điều này bắt đầu với một hội nghị lớn tại Đại học Giáo hoàng Gregoriana ở Roma bàn về vai trò của Đức Giáo hoàng Piô XII trước cuộc tiêu diệt người Do Thái. Đại hội có sự tham dự của nhiều nhân vật có uy tín và nhận được sự ủng hộ mạnh mẽ từ cả phía Do Thái lẫn Công giáo; tình cờ, đại hội bắt đầu chỉ hai ngày sau vụ thảm sát ngày 07 tháng Mười.

Ban tổ chức phía Vatican ban đầu hy vọng rằng, sau khi những tài liệu lưu trữ trước đây chưa từng được công bố được mở ra, sau cùng có thể có một cách nhìn khác, ít mang tính tranh luận hơn, về hành động của Đức Giáo hoàng Piô XII trong Thế chiến II. Tuy nhiên, do các sự kiện tại Israel và Dải Gaza, một số người tham dự đến từ Israel đã không thể đến, và toàn bộ đại hội bị phủ bóng do những diễn biến tại Trung Đông.

Bên lề đại hội, một nhà quan sát Do Thái cay đắng nhận xét rằng dường như Vatican đã phản ứng với cuộc tàn sát ngày 07 tháng Mười cũng thiếu thỏa đáng giống như phản ứng của vị Giáo hoàng thời đó trước nạn diệt chủng Holocaust. Và như vậy, hiệu quả hòa giải mà cuộc gặp đầy tham vọng của các sử gia và thần học gia được kỳ vọng mang lại đã tan biến trước khi nó kịp được phát huy.

Hội thảo “Nostra aetate”: Sự cố sau một so sánh lịch sử

Tòa Thánh cũng gặp tình trạng tương tự với một hội nghị khác tại Đại học Gregoriana vào tháng Mười Một năm 2025. Hội nghị này nhằm kỷ niệm 60 năm tuyên ngôn “Nostra aetate” của Công đồng Vatican II, văn kiện này đã đặt mối quan hệ giữa Giáo hội và Do Thái giáo trên một nền tảng mới.

Trớ trêu thay, chính tại đây, tu sĩ Dòng Tên người Thụy Sĩ Mario Imperatori đã gây ra một sự cố khi trong bài thuyết trình, cha cho rằng có sự tương đồng giữa cách Israel tiến hành cuộc chiến tại Gaza và cuộc diệt chủng người Do Thái dưới chế độ Đức Quốc xã.

Một sự việc bên lề đại hội - trong đó một vệ binh Thụy Sĩ được cho là đã có những lời lẽ khinh miệt đối với người Do Thái và còn nhổ nước bọt - càng làm hoàn chỉnh bức tranh về một dịp kỷ niệm hòa giải đã diễn ra không thành công.

Có lẽ không hoàn toàn sai khi trong những tháng gần đây, một số nguồn tin không chính thức từ Vatican nhận xét rằng cuộc đối thoại Do Thái giáo - Công giáo “gần như đã chết”.

Xích lại gần nhau dưới thời Đức Giáo hoàng Lêô XIV

Đức Giáo hoàng Lêô XIV đã khởi động một nỗ lực nhằm hồi sinh cuộc đối thoại này, khi ngày 22 tháng Sáu vừa qua, ngài ký một văn kiện chung của ba bộ thuộc Giáo triều Rôma về đối thoại liên tôn.

Văn kiện chứa nhiều cách diễn đạt nhằm đáp ứng những quan tâm của phía Do Thái, trong đó có khẳng định rằng không chỉ “Cựu Ước” mà cả Do Thái giáo trong những thế kỷ tiếp theo cũng có ý nghĩa quan trọng đối với các Kitô hữu và đức tin của họ.

Tuy nhiên, cũng như trong những nỗ lực hòa giải trước đây, lần này cũng xảy ra một “sự cố ngoài ý muốn”. Văn bản trích dẫn một câu từ một tài liệu cũ của Vatican năm 1985. Câu đó viết: “Chúa Giêsu là người Do Thái và mãi mãi vẫn là người Do Thái (...) Chúa Giêsu hoàn toàn là một con người của thời đại mình và của môi trường Do Thái - Palestine thế kỷ thứ nhất, nơi Chúa chia sẻ những nỗi sợ hãi và niềm hy vọng.”

Cách xác định địa lý này trong một trích dẫn có từ 40 năm trước, cùng với việc hoàn toàn không sử dụng tên gọi “Israel” trong toàn bộ văn kiện, đã gây sự khó chịu nơi phía Do Thái.

Rabbi Trưởng của Cộng đoàn Do Thái ở Roma, Riccardo Di Segni, đã bình luận tiêu cực về điều này trên một tạp chí Do Thái và nhận xét rằng dường như Vatican chưa hiểu được tầm quan trọng của chiều kích nhà nước Israel đối với người Do Thái.

Tương quan Do Thái giáo - Tòa Thánh: Còn rất nhiều điều cần cải thiện

Ba năm sau các vụ thảm sát ngày 07 tháng Mười và khi cuộc chiến Gaza bắt đầu, dường như quan hệ giữa Do Thái giáo và Vatican vẫn còn rất xa mức độ từng đạt được vào thời điểm chuyển giao thiên niên kỷ.

Khi đó, chuyến thăm của Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đến Bức tường phía Tây ở Jerusalem đã đánh dấu một đỉnh cao lịch sử mà kể từ đó tương quan này chưa từng đạt lại được một mức độ tương đương.

(Kathpress 4-10-2026)